Toàn cảnh nhà máy điện hạt nhân Tihange của Bỉ. Nguồn: REUTERS/TTXVN
Theo kênh Euronews ngày 21/3, cuộc xung đột tại Trung Đông và nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ qua Eo biển Hormuz đang đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh, qua đó làm nổi bật những điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ thống năng lượng châu Âu. Trong bối cảnh Liên minh châu Âu (EU) vẫn phải nhập khẩu hơn một nửa nhu cầu năng lượng và giá điện duy trì ở mức cao, vấn đề phục hồi điện hạt nhân đang quay trở lại trung tâm chính sách tại Brussels.
Theo số liệu của Eurostat, sản lượng năng lượng chính của châu Âu vẫn chủ yếu dựa vào dầu và các sản phẩm tương đương, trong khi năng lượng tái tạo chiếm hơn 45%. Tuy nhiên, cơ cấu tiêu thụ vẫn phụ thuộc lớn vào dầu mỏ nhập khẩu (khoảng 38%) và khí đốt tự nhiên (khoảng 21%). Diễn biến mới tại Trung Đông được cho là đã làm tăng thêm hàng tỷ USD vào hóa đơn nhập khẩu năng lượng, tái hiện cú sốc giá từng xảy ra sau xung đột Nga – Ukraine năm 2022.
Ngay cả trong giai đoạn ổn định, người tiêu dùng và doanh nghiệp tại châu Âu vẫn phải đối mặt với mức giá điện thuộc hàng cao nhất thế giới, đặc biệt tại Đức, Bỉ và Đan Mạch. Áp lực chi phí cùng với yêu cầu đảm bảo an ninh năng lượng đang buộc các nhà hoạch định chính sách xem xét lại vai trò của điện hạt nhân.
Phát biểu tại Hội nghị Năng lượng Hạt nhân ở Paris ngày 10/3, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nhận định việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong quá khứ là một sai lầm chiến lược, đồng thời nhấn mạnh đây là nguồn điện ổn định, chi phí hợp lý và phát thải thấp. Quan điểm này đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý trong lập trường của lãnh đạo EU so với giai đoạn sau thảm họa Fukushima năm 2011.
Một số quốc gia đã bắt đầu điều chỉnh chính sách. Sau khi đóng cửa toàn bộ nhà máy điện hạt nhân vào năm 2023, Đức đã thừa nhận quyết định này là sai lầm chiến lược nghiêm trọng. Trong bối cảnh việc khởi động lại các nhà máy cũ không còn khả thi, Berlin đang chuyển hướng sang xây dựng các lò phản ứng mới và phát triển công nghệ lò mô-đun nhỏ (SMR). Trong khi đó, Pháp tiếp tục duy trì vai trò trung tâm của điện hạt nhân, với khoảng 65% sản lượng điện đến từ nguồn này và đang lên kế hoạch xây dựng thêm các lò phản ứng mới.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng điện hạt nhân là yếu tố then chốt để cân bằng giữa mục tiêu độc lập năng lượng và trung hòa carbon. Ông cũng nhấn mạnh lợi thế của hệ thống điện hạt nhân trong việc hỗ trợ phát triển các trung tâm dữ liệu và hạ tầng trí tuệ nhân tạo, lĩnh vực đang có nhu cầu điện năng ngày càng lớn.
Trong chiến lược mới công bố, Ủy ban châu Âu đặt kỳ vọng vào các lò phản ứng SMR như một giải pháp linh hoạt và ít phát thải. Các lò này có thể đi vào vận hành từ đầu những năm 2030 và đạt công suất từ 17 đến 53 GW vào năm 2050. EU cũng cam kết đơn giản hóa thủ tục cấp phép và cung cấp bảo lãnh tài chính nhằm thúc đẩy triển khai.
Một số quốc gia thành viên đã có động thái cụ thể. Bỉ đang tìm cách kéo dài tuổi thọ các nhà máy hiện có, Italy xem xét dỡ bỏ lệnh cấm điện hạt nhân, trong khi Hy Lạp bắt đầu thảo luận về các công nghệ lò phản ứng tiên tiến. Ở Bắc Âu, Thụy Điển và Phần Lan tiếp tục duy trì điện hạt nhân như nền tảng hỗ trợ phát triển năng lượng tái tạo.
Hiện điện hạt nhân chiếm khoảng 23% tổng sản lượng điện của EU và gần 50% điện năng phát thải thấp. Theo dự báo của Ủy ban châu Âu, tổng công suất điện hạt nhân của khối có thể tăng từ 98 GW năm 2025 lên 109-150 GW vào năm 2050, với tổng vốn đầu tư ước tính khoảng 241 tỷ euro.
Tuy nhiên, những rào cản lớn vẫn tồn tại. Vấn đề xử lý chất thải hạt nhân, chi phí đầu tư cao và thời gian xây dựng kéo dài tiếp tục là thách thức. Bên cạnh đó, sự phản đối của dư luận tại một số quốc gia như Đức và Áo vẫn chưa giảm, trong khi các tổ chức môi trường cảnh báo việc ưu tiên điện hạt nhân có thể làm chậm tiến độ phát triển năng lượng tái tạo.
Ngoài ra, EU vẫn phụ thuộc một phần vào công nghệ và nhiên liệu hạt nhân từ bên ngoài, bao gồm cả Nga, tạo thêm rủi ro chiến lược. Các lò phản ứng SMR, dù được kỳ vọng lớn, hiện vẫn chưa được cấp phép xây dựng tại châu Âu và chưa chứng minh hiệu quả ở quy mô thương mại.
Trong ngắn hạn, điện hạt nhân khó có thể giải quyết ngay các cú sốc giá năng lượng. Tuy nhiên, trong trung và dài hạn, áp lực từ địa chính trị, nhu cầu điện tăng mạnh do AI và mục tiêu giảm phát thải đang buộc châu Âu phải xem xét lại vai trò của nguồn năng lượng này trong chiến lược tổng thể.