Hình ảnh hội nghị khí hậu Santa Marta tại Colombia. Ảnh: Getty Images
Dấu mốc mới trong cuộc chiến khí hậu
Nhìn ra vùng biển Caribe từ bãi cát xám của thành phố Santa Marta, không khó để bắt gặp những tàu chở dầu neo ngoài khơi, minh chứng rõ rệt cho nền kinh tế phụ thuộc sâu vào nhiên liệu hóa thạch của Colombia. Thậm chí, theo người dân địa phương, từng mảng than đá đôi khi bị sóng đánh dạt vào bờ, rơi vãi từ các tàu vận chuyển hàng hóa từ những mỏ gần đó.
Chính tại nơi này, chính phủ Colombia đã tổ chức hội nghị quốc tế đầu tiên về “chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch”, quy tụ gần 60 quốc gia. Sự kiện được xem là bước đi táo bạo, không chỉ nhằm thay đổi cấu trúc kinh tế trong nước mà còn thúc đẩy một trật tự năng lượng toàn cầu mới, giảm phụ thuộc vào than, dầu và khí đốt.
Theo tờ The Guardian, phát biểu bế mạc, Bộ trưởng Môi trường Colombia Irene Vélez Torres gọi đây là “hởi đầu của một nền dân chủ khí hậu toàn cầu” nơi các chính phủ, nghị sĩ và xã hội dân sự cùng phối hợp để thúc đẩy quá trình khử carbon. Theo cách nhìn này, thế giới đang đứng trước một ranh giới mới, giữa các “nền dân chủ điện khí hóa” và các quốc gia phụ thuộc dầu mỏ.
Khủng hoảng năng lượng thúc đẩy chuyển dịch
Hội nghị diễn ra trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh. Giá dầu và khí đốt tăng vọt sau các xung đột địa chính trị gần đây, đặc biệt là căng thẳng liên quan đến Iran và trước đó là hệ quả từ cuộc chiến tại Ukraine.
Hệ lụy lan rộng trên toàn cầu khi chi phí năng lượng leo thang kéo theo giá lương thực tăng, lạm phát gia tăng và gánh nặng nợ công ngày càng lớn. Các nền kinh tế, đặc biệt là những quốc gia nghèo với dự trữ thấp, đang chịu tác động nặng nề nhất.
Theo ông Fatih Birol, Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cuộc khủng hoảng hiện tại có quy mô vượt xa các cú sốc dầu mỏ trong thập niên 1970. Ông nhận định rằng thế giới đã bị “đánh úp” khi nền kinh tế toàn cầu có thể bị chi phối bởi những điểm nghẽn địa chính trị nhỏ bé.
Điểm khác biệt của hiện tại so với quá khứ là sự xuất hiện của một lựa chọn thay thế khả thi là năng lượng tái tạo từ gió và mặt trời, đi kèm với công nghệ pin lưu trữ và các giải pháp như xe điện hay bơm nhiệt.
Năng lượng tái tạo tăng tốc
Các chuyên gia nhận định cú sốc hiện nay có thể tạo ra thay đổi mang tính cấu trúc lâu dài. Niềm tin vào nhiên liệu hóa thạch suy giảm, trong khi các chính phủ buộc phải điều chỉnh chiến lược năng lượng theo hướng điện khí hóa và phát triển năng lượng sạch.
Ông Simon Stiell, người đứng đầu cơ quan khí hậu của Liên hợp quốc, cho rằng chính chi phí nhiên liệu hóa thạch đã trở thành “gọng kìm” bóp nghẹt kinh tế toàn cầu, đồng thời vô tình thúc đẩy làn sóng phát triển năng lượng tái tạo.
Dữ liệu từ tổ chức Ember cho thấy năng lượng tái tạo đã lần đầu vượt than trong sản xuất điện toàn cầu, chiếm 33,8% so với 33% của than. Nhu cầu lắp đặt pin mặt trời và hệ thống lưu trữ tăng mạnh tại nhiều quốc gia, từ Pakistan đến Anh.
Không chỉ là câu chuyện môi trường, năng lượng tái tạo còn được xem là yếu tố then chốt cho an ninh quốc gia, giúp giảm phụ thuộc vào nguồn cung dễ biến động.
Dù vậy, quá trình chuyển dịch không hề suôn sẻ. Các quốc gia và tập đoàn dầu khí vẫn nắm giữ ảnh hưởng lớn. Mỹ – một trong những nhà sản xuất khí lớn nhất thế giới – đang theo đuổi mục tiêu thống trị năng lượng, trong khi Nga tiếp tục sử dụng năng lượng như một công cụ địa chính trị.
Các lợi ích gắn với nhiên liệu hóa thạch cũng đang đổ nguồn lực đáng kể vào các chiến dịch chính trị, đặc biệt tại châu Mỹ và châu Âu, nhằm duy trì hiện trạng.
Ngay tại các quốc gia tham gia hội nghị, mâu thuẫn vẫn tồn tại. Hà Lan công bố kế hoạch khoan mới ở Biển Bắc, Anh cân nhắc các mỏ mới, còn Brazil hay Tanzania vẫn theo đuổi mở rộng khai thác. Những động thái này cho thấy con đường “thoát dầu khí” còn nhiều thách thức.
Khởi đầu của một trật tự năng lượng mới
Một trong những trở ngại lớn nhất là chi phí ban đầu cho quá trình chuyển đổi. Các quốc gia sản xuất nhiên liệu hóa thạch cần nguồn lực để tái cấu trúc nền kinh tế, thay thế nguồn thu từ dầu, khí và than.
Hội nghị Santa Marta không nhằm đưa ra cam kết tài chính mới, trong bối cảnh các nước giàu đã thống nhất mục tiêu hỗ trợ 300 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035 tại COP29. Tuy nhiên, các giải pháp khác được nhắc tới, như cắt giảm trợ cấp nhiên liệu hóa thạch toàn cầu, hiện lên tới 1.500 tỷ USD mỗi năm, hoặc đánh thuế lợi nhuận vượt mức đối với các tập đoàn năng lượng.
Các quốc gia tham dự được kỳ vọng sẽ xây dựng lộ trình quốc gia nhằm loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch trước hội nghị tiếp theo tại Tuvalu. Những kế hoạch này không chỉ giúp thu hút đầu tư mà còn đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra công bằng với người lao động và các nhóm dễ tổn thương.
Từ một thành phố gắn liền với than đá và dầu mỏ, Santa Marta có thể trở thành biểu tượng cho sự chuyển mình của hệ thống năng lượng toàn cầu. Nhiều chuyên gia cho rằng hội nghị đã gieo những “hạt giống” đầu tiên cho một mô hình hợp tác mới, linh hoạt hơn, tập trung vào hành động và đặt cộng đồng bị ảnh hưởng vào trung tâm.
Dù vậy, triển vọng này vẫn đi kèm với không ít hoài nghi. Quá trình chuyển đổi sẽ phụ thuộc vào ý chí chính trị, nguồn lực tài chính và khả năng vượt qua sức ép từ các nhóm lợi ích truyền thống.
Khi hội nghị khép lại, thông điệp rõ ràng được đưa ra rằng thế giới có thể đã bước vào một giai đoạn mới, nhưng hành trình rời bỏ nhiên liệu hóa thạch vẫn còn dài và đầy thử thách.